Synagoga Stara na ul. Szerokiej 24 w Kazimierzu to jedna z najstarszych synagog w Polsce (XV/XVI w.), gotycko-renesansowa perła z muzeum judaików (rimonim, bima, parochety), idealna dla turystów zwiedzających żydowski Kraków UNESCO. Oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa oferuje wystawy o świętach, życiu rodzinnym i Holokauście za ok. 15 zł; tarasy przyciągają koncertami Festiwalu Kultury Żydowskiej, blisko Remuh i Nowego Placu.
Spis treści:
Historia
Synagoga powstała przełomem XV/XVI w. (1407/1492) dla Żydów czeskich po pogromie praskim 1389 – gotycka dwunawowa hala ceglano-kamienna włączona w mury obronne Kazimierza, obniżona o kilkanaście cm; jedna z czterech w Europie (Wormacja, Ratyzbona, Praga) na szlaku migracji.
Po pożarze 1557 odbudował Mateo Gucci do 1570 r. – renesansowa attyka ze sterczynami, sklepienie krzyżowo-żebrowe; dobudówki z babincem uczyniły centrum gminy. Kolejne pożary (1773), przemówienia Kościuszki (1794), Krzepickiego (1846), Meiselsa (1848).
XIX/XX w. remonty: 1886 malowidła, 1888–1891 Jan Ertel/Sas-Zubrzycki (elewacje, ganek), 1903–1925 Zygmunt Hendel (loggia neorenes., attyka, ogrodzenie) z subwencjami; przerwane I wojną, wznowione 1923.
II wojna: zdewastowana na magazyn, lichtarze na Wawel do Franka, rozstrzelano 30 Polaków 1943; po wojnie ruina, renowacja 1956–1959 (Jamroz/Ptak), muzeum od 1958 r. z wystawą 1980.
Kluczowe osoby
Tadeusz Kościuszko wygłosił tu 1794 płomienne przemówienie do Żydów, wzywając do walki: „obchodzi mnie jeno opłakany stan ojczyzny i uszczęśliwienie wszystkich jej mieszkańców, do których i Żydów zalicza”; tablica pamiątkowa 1966. Mateo Gucci, florentczyk, odbudował po pożarze 1557–1570, sygnatura na zworniku do 1942. Zygmunt Hendel kierował wielkimi restauracjami 1904–1925, dodając neorenesansową loggię nawiązującą do Wawelu.
Ciekawostki
Legenda Kazimierza Wielkiego: Król dał zgodę na budowę i dwa srebrne miecze na świeczniki; Żydzi zawiesili je w przedsionku ze szacunku.
Tradycja Simchat Tora: Tylko tu w 4. okrążeniu urywa się taniec, czytane Psalmy na pamiątkę rzezi Tatarów podczas święta.
Monument 1943: Prostopadłościan przed synagogą ku pamięci 30 rozstrzelanych Polaków.
Ciekawostki architektoniczne
Dwunawowa hala z toskańskimi kolumnami, krzyżowo-żebrowe sklepienie Gucci, arkadowa attyka zasłaniająca dach pogrążony.
Renesansowy portal: „To jest brama Jahwe”, kamienna studnia, barokowa skarbona XVII w., zrekonstruowana bima baldachimowa.
Loggia Hendla z jońskimi kolumnami jak Sukiennice, fragment muru obronnego, fragmentaryczne polichromie XVII w..
Podsumowanie
Synagoga Stara ewoluowała od gotyckiej hali po neorenesansowe arcydzieło, centrum gminy żydowskiej, ocalała z Holokaustu jako muzeum z judaikówami.
Dla turystów to esencja Kazimierza – historia, sztuka, lekcje tolerancji w sercu UNESCO.
Najważniejsze informacje
XV/XVI w., Szeroka 24, Muzeum Judaistyczne.
Gucci 1557–1570, Hendel 1904–1925.
Dwunawowa, attyka, loggia, Aron ha-kodesz.
Przemówienia Kościuszki; wystawa święta/rodzina/Holokaust.
Tarasy Festiwalu Kultury Żydowskiej.
Dane zabytku
Miejscowość: Kraków
Adres: ul. Szeroka 24
Lata powstawania obiektu: przełom XV/XVI w., renesansowa odbudowa 1557–1570
Projektanci: Mateo Gucci (1557–1570), Jan Ertel (1888–1889), Jan Sas-Zubrzycki (1891), Zygmunt Hendel (1904–1925), Józef Jamroz/Józef Ptak (1956–1959)
Lokalizacja na mapie: https://maps.app.goo.gl/wioBVFBVFiCJnjra7